2
استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
10.22126/ipes.2026.12331.1757
چکیده
این مقاله با هدف واکاوی چرایی چالش ها مسیر چیرگی (شکوفایی توانمندی های فردی) در سامان اقتصاد سیاسی ایران، به طراحی یک مدل مفهومی میانرشتهای پرداخته است. پرسش اصلی مقاله آن است که چرا با وجود سرمایه انسانی قابل توجه، نخبگان و افراد مستعد قادر به طیکردن مراحل نهایی چیرگی حرفهای و فکری در ایران نیستند. برای تبیین این مساله یک مدل مفهومی از ترکیب نخست، نظریه نهادهای استثماری داگلاس نورث برای تبیین ریشههای نهادی توسعهنیافتگی؛ دوم، مفهوم «پاد شکنندگی و پوست در بازی» نسیم طالب برای نشان دادن ضعف مسئولیتپذیری در ساختار قدرت و سوم، تحلیل جامعهشناختی نخبهزدایی علی رضا قلی برای توضیح موانع تاریخی بازتولید توسعهنیافتگی، و مدل ششمرحلهای چیرگی رابرت گرین (کشف فراخوان، شاگردی، تمرین، خلاقیت، شهود و چیرگی) ارائه شده است. این مدل مفهومی نشان می دهد که شکوفایی توانمندی فردی در ایران با چالش های بازدارنده نهادی، آموزشی، فرهنگی و سیاسی مواجه است که پیامدهایی چون بالقوه باقی ماندن توانایی ها حاشیه ای شدن شایستگی و ناتمامماندن مسیر رشد فردی را رقم زده است. این مدل مفهومی نشان می دهد که نهادهای ضعیف و رانتی، باندی گزینی به جای شایسته گزینی، فرآیند شکوفایی را به پدیدهای فردی و استثنایی تبدیل کرده است، در صورتی که جوامع برای تعالی و بالندگی به سامان نهادی مشوق شکوفایی فراگیر و توانمندسازی فردی، نشان میدهد که چگونه ساختار رانتی، نهادهای ضعیف و رانتی و نخبهزدایی سیستماتیک، فرآیند چیرگی را به پدیدهای فردی، مهاجرتمحور و استثنایی در ایران تبدیل کردهاند. در نهایت، الگوی مفهومی پیشنهادی نشان میدهد که برونرفت از چرخه توسعهنیافتگی، مستلزم بازآرایی نهادی، توزیع متوازن قدرت و بازگرداندن مسئولیتپذیری به تصمیمگیران است.روش تحقیق در این مقاله توصیفی تحلیلی است، مفاهیم و داده ها نیز از منابع کتابخانه ای استخراج و کاربست شده است.
)