1
دانشیار مدیریت، دانشکده مدیریت، اقتصاد و حسابداری، دانشگاه پیام نور ، تهران ، ایران.
2
استادیار مطالعات منطقه ای، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام ، ایران .
10.22126/ipes.2026.12848.1778
چکیده
پژوهش حاضر با هدف اصلیِ بررسی و تحلیل نقش و تأثیر نهادها و مؤسسات بینالمللی در مراحل مختلف برنامهریزی، تدوین، تأمین مالی و اجرای نخستین برنامه عمرانی ایران (۱۳۲۸-۱۳۳۴)، به واکاوی این تجربه تاریخی میپردازد. روش تحقیق این مطالعه، مبتنی بر رویکرد تاریخی-نهادی و تحلیل کیفی اسناد رسمی و آرشیوی، از جمله گزارشهای رسمی، مکاتبات با نهادهای بینالمللی و اسناد منتشر شده توسط نهادهای داخلی و بینالملل و شرکتهای مشاور است. نوآوری پژوهش در تحلیل تجمیعی و مستقل تأثیر این نهادها بر فرآیندهای تدوین، تأمین مالی و اجرای برنامه است. یافتههای پژوهش نقش این نهادها و موسسات بینالمللی را در پنج محور کلیدی طبقهبندی و تحلیل میکند: (۱) نهاد مالی بینالمللی به مثابه محرک اولیه و غایب نهایی، (۲) شرکتهای مهندسی به مثابه حاملان تخصص فنی، (۳) شرکتهای مشاور استراتژیک به مثابه معماران چارچوب فکری، (۴) بنیادهای غیردولتی به مثابه مروجان الگوی توسعه پایین به بالا، و (۵) کمکهای دوجانبه به مثابه ابزار ژئوپلیتیک. بانک جهانی در طراحی ساختارهای مشاورهای و ارزیابی نقش برجستهای داشته است؛ شرکتهای مهندسی مشاور مانند موریسون-نودسن و ماوراء بحار، با ارائه گزارشهای فنی و مدلهای نهادی، بنیان سیاستگذاری توسعه در ایران را شکل دادند؛ بنیاد خاور نزدیک الگوی توسعه روستایی و اجتماعی از پایین به بالا را معرفی کرد و برنامه اصل چهارم ترومن از طریق تمرکز بر بهداشت، آموزش و کشاورزی به تقویت سرمایه انسانی کمک نمود. نتیجهگیری نهایی حاکی از آن است که اگرچه برنامه عمرانی اول در دستیابی به اهداف عملیاتی خود ناکام ماند، اما به عنوان یک نقطه عطف تاریخی، با نهادینهسازی تفکر برنامهمحور و تأسیس سازمان برنامه، میراثی ماندگار در ساختار تصمیمگیری و حکمرانی اقتصادی ایران بر جای گذاشت و کشور را با الگوها و ادبیات نوین توسعه جهانی آشنا ساخت.
امیدی, نبی, & منتی, ایوب. (1405). اقتصاد سیاسی تکوین برنامهریزی و توسعه در ایران دهه ۱۳۲۰؛ با تاکید بر نقش نهادهای بینالمللی. مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل, (), -. doi: 10.22126/ipes.2026.12848.1778
MLA
نبی امیدی; ایوب منتی. "اقتصاد سیاسی تکوین برنامهریزی و توسعه در ایران دهه ۱۳۲۰؛ با تاکید بر نقش نهادهای بینالمللی". مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل, , , 1405, -. doi: 10.22126/ipes.2026.12848.1778
HARVARD
امیدی, نبی, منتی, ایوب. (1405). 'اقتصاد سیاسی تکوین برنامهریزی و توسعه در ایران دهه ۱۳۲۰؛ با تاکید بر نقش نهادهای بینالمللی', مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل, (), pp. -. doi: 10.22126/ipes.2026.12848.1778
VANCOUVER
امیدی, نبی, منتی, ایوب. اقتصاد سیاسی تکوین برنامهریزی و توسعه در ایران دهه ۱۳۲۰؛ با تاکید بر نقش نهادهای بینالمللی. مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل, 1405; (): -. doi: 10.22126/ipes.2026.12848.1778
)