رویکرد اقتصاد سیاسی به ساخت و کارکرد طبقه متوسط در ایران پساانقلاب

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

2 گروه علوم سیاسی ، دانشکده علوم اجتماعی ، دانشگاه رازی ، کرمانشاه ، ایران

چکیده

آمارهای موجود نشان می‌دهد که کشورها در طی سه دهه گذشته به‌سوی ادغام هرچه بیشتر در جهانی شدن اقتصاد پیش رفته‎اند ولی روند این حرکت برای همه به یک میزان نیست و همین نشان از ادغام نامتقارن در جهانی شدن دارد. این پژوهش نشان‌دهنده این امر است که اقتصاد ایران اقتصادی بسته و غیر آزاد است و حرکتی آهسته به‌سوی اقتصادی باز و ادغام بیشتر در جهانی شدن اقتصاد دارد. علت این حرکت آهسته این است که ساختار رانتیر زمینه گسست اقتصاد ایران از ساختارهای جهانی اقتصاد را به وجود آورده؛ بنابراین تنزل کیفیت توسعه اقتصادی و سیاسی را منجر شده است. درنتیجه تکیه بر درآمدهای بادآورده حاصل از رانت به‌ویژه نفت باعث شده است این موضوع برساخت و کارکرد طبقه متوسط پس از انقلاب تأثیر بگذارد و این طبقه را با چالش‌های سیاسی/اقتصادی روبه‌رو نماید. نوشتار پیش رو بر این پرسش متمرکز شده است که ساختار رانتیر و ادغام نامتقارن در جهانی شدن اقتصاد چه تأثیری بر ساخت و کارکرد طبقه متوسط در ایران داشته است؟ فرضیه پژوهش نیز بر این اساس استوار است که به نظر می‎رسد ساختار رانتیر و ادغام نامتقارن جهانی شدن اقتصاد باعث زوال تدریجی طبقه متوسط در ایران پساانقلاب شده است؛ بنابراین هدف اصلی این مقاله تشریح چالش‎های سیاسی/اقتصادی طبقه متوسط در دولت رانتیر است که شناسایی و کمک به حل و فصل این چالش‎ها می‎تواند منجر به پویایی و نقش‌آفرینی طبقه متوسط در راستای توسعه سیاسی/اقتصادی ایران شود. این پژوهش از جهت روش تحقیق اسنادی و رویکرد توصیفی/تحلیلی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیم‎بای‎ سلامی، غلام‌حیدر (۱۳۸۶‎). مناسبات دولت‎ و جامعه از دیدگاه جامعه‌شناسی. فصلنامه علوم اجتماعی، 30 (3)، 151-175. https://sid.ir/paper/2315/fa
ازغندی، علیرضا؛ حسام قاضی، روژان (۱۳۹۷). سیری بر هویت طبقه متوسط جدید طی سه دهه بعد از انقلاب در ایران. فصلنامه سیاست‌پژوهی، 5 (10)، 85-121 . 10.2783.4999/qjpr.2003.1110.188doi:
اسماعیل‌زاده، علی‎اصغر؛ ذاکر‎صالحی، غلامرضا (۱۳۹۳). بررسی مهاجرت نخبگان علمی در ایران. فصلنامه علوم اجتماعی، 13 (26)، 109-130. https://sid.ir/paper/521977/fa
جلائی‌پور، حمیدرضا (1392). جامعه‌شناسی ایران: جامعه کژ مدرن. تهران: نشر علم.
جهانگیری، سعید؛ ظاهری، ابوالقاسم؛ ازغندی، علیرضا؛ ساعی، احمد (1397). دولت رانتیر، طبقه متوسط جدید و بی‌ثباتی سیاسی در عصر پهلوی دوم، فصلنامه پژوهش‌های انقلاب اسلامی انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران، 7 (27)، 5-25.
دادگر، یداله؛ ناجی میدانی، علی‌اکبر (1382). شاخص‌های جهانی شدن اقتصاد در موقعیت ایران. فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی، 8 (29)، 103-135. https://sid.ir/paper/419612/fa
رحمت‎اللهی، حسین؛ آقامحمدآقایی، احسان (۱۳۹۲‎). درآمدی بر نقش دولت در فرایند مشارکت‌پذیری مردم. مجله مطالعات حقوقی، 5(3)، 67-107.
رضوی، عبدالله؛ سلیمی‌فر، مصطفی (1392). اثر جهانی شدن اقتصاد بر رشد اقتصادی با استفاده از روش خود توضیحی برداری. فصلنامه مطالعات راهبردی جهانی شدن، 4 (9)، 9-32.
شریف‎زادگان، محمدحسین؛ قانونی، حسین(1396). تحمیل و مفهوم‌سازی نظری تأثیرات دولت رانتی بر عاملیت و ساختار جامعه و اقتصاد شهری در ایران، فصلنامه اقتصاد شهری، دوره ۲(1)، 18-1. doi: 10.22108/UE.2017.79473.0
صادقی، محمدرضا (1387). پایه‌های روابط اجتماعی. تهران: نشر اشاره.
صیاد، محمدرضا؛ خسروی، محمدعلی؛ شیرخانی، علی؛ خسروی باب اناری، ملک‌تاج (‎۱۳۹۷‎). چرایی و ویژگی‌های فرهنگ سیاسی دولت‌گرا. فصلنامه سیاست‌پژوهی ایرانی، 5 (16)، 27-47.  SEJ-1808-1095 R1
عباس‎زاده مرزبالی، محمد (1396). شکل‌گیری دولت رانتیر و تأثیر آن در فروپاشی رژیم پهلوی دوم. فصلنامه راهبرد، 13 (52)، 1-38.
عسگری‌پور، حبیب؛ کریمی مله، علی؛ توسلی رکن‌آبادی، مجید (‎۱۳۹۹‎). طبقه متوسط جدید و گذار به دموکراسی در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علمی تخصصی سپهر سیاست، 7 (24)، 101-134. doi: 10.22034/SEJ.2020.1893493.1228
عظیمی، حسین (۱۳۷۸).  ایران امروز در آینده مباحث توسعه (برای حل بحران‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت اقتصادی کشور چه می‌توان کرد؟). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
علمدار، فاطمه سادات ؛ جوادی یگانه، رحمانی، جبار، محسنی تبریزی، علیرضا (1400). منطق فرهنگی انتخاب بی‌تفاوتی اجتماعی در افراد طبقه متوسط. نشریه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 17 (64)، 11-38. doi: 10.22034/jcsc.2021.70137.1413
عمویی، حامد، رحیمی، سامان (1390). جهانی شدن اقتصاد و راهبردهایی برای منافع ملی ایران، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، 1 (11)، 215-245. https://sid.ir/paper/174119/fa
فضلی‎نژاد، سیف‌الله؛ احمدیان، مرتضی (1389). اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون‌رفت از آن. مجله اقتصادی ماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، 10 (11 و 12)، 129-158. fa.html  URL: http://ejip.ir/article-
کمالی‎زاده، محمد (1393). تأثیر جهانی شدن بر کارکرد توزیعی دولت رانتیر. دوفصلنامه علمی - پژوهشی پژوهش سیاست نظری، 9(16)، 10-1. https://civilica.com/doc/1886526
مالجو، محمد (۱۳۸۵‎). مطالعات اقتصادی طبقه متوسط در ایران نمونه پژوهی گروه شغلی معلمان. نشریه گفتگو، 11 (46)، 21-56. http://noo.rs/awNqH
مجیدی، حسن؛ رستم‎پور، محمد (‎۱۳۹۶‎). رویکرد دولت بر طبقه متوسط جدید در جمهوری اسلامی ایران (سال‌های ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۴‎). نشریه مطالعات منافع ملی. 8 (30)، 79-103. http://noo.rs/l7T4p
مرکز پژوهش‌های مجلس، روزنامه اعتماد(1403)، شماره 5813، 1-1
مسعودنیا، حسین؛ شیخ‎محمودی، پیمان (1399). آسیب‌شناسی اقتصادی و سیاسی دولت‌های رانتیر در خاورمیانه، مطالعه موردی کویت. فصلنامه دولت‌پژوهی، 6 (21)، 139-177. https://sid.ir/paper/386161/fa
مطلبی، مسعود (‎۱۳۸۶‎). نقش و کارکرد سیاسی طبقه متوسط جدید در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی، 8 (5)، 80-101. http://noo.rs/2pEyw
نیری‎، هومن؛ رفیعی، ابوذر؛ سمیعی اصفهانی، علیرضا (۱۳۹۸)‎. تغییرات سرمایه فرهنگی و اقتصادی طبقه متوسط جدید و تأثیر آن بر رفتار سیاسی این طبقه در ایران پس از انقلاب (سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۷). فصلنامه جامعه‌شناسیسیاسی ایران، 2 (3)، 105-139.
Abbaszadeh Marzbali, M. (2016). The formation of the rentier government and its impact on the collapse of thesecondPahlaviregime. Strategy Quarterly, 13 (52), 1-38 (In Persain).
Alamdar, F., Javadi Yeganeh, M., Rahmani, J., & Mohseni Tabrizi, A. (2021). Cultural logic of choosing social indifference among middle-class people, Tehran. Journal of Cultural and Communication Studies, 17 (64), 38-11. doi: 10.22034/jcsc.2021.70137. 1413 (In Persain).
Amoui, H., & Rahimi, S. (2013). Economic globalization and strategies for Iran's national interests. Political Science Quarterly, 1 (11), 215-245. https://sid.ir/paper/174119/fa (In Persain).
Ansari, M. (2016). Political Field in Islamic Republic of Iran. Application of Bourdieus field Theory, 8 (2), 80-50.
Asgaripour, H., Karimi Meleh, A., & Tosali Ruknabadi, M. (2020). The new middle class and the transition to democracy in the Islamic Republic of Iran. Specialized Scientific Quarterly of Sepehr Siyat, 7 (24), 101-134. doi: 10.22034/SEJ.2020.1893493.1228 (In Persain).
Azghandi, A., & Hossam Ghazi, R. (2017). Survey on the identity of the new middle class during three decades after the revolution in Iran. Political Research Quarterly, 5 (10), 85. 121. doi: 10.2783.4999/QJPR.2003.1110.188 (In Persain).
Azimi, H. (1999). Iran today in the future of development issues (what can be done to solve the country's short-term and long-term economic crises?). Tehran: Farhang Islamic Publishing House (In Persain).
Dadger, Y., & Naji Maidani, A. (2003). Indicators of economic globalization in the situation of Iran. Business Research Quarterly, 8 (29), 103-135. https://sid.ir/paper/419612/fa (In Persain).
Developments in the activity situation of the country's population in the years (1976-2019).
Ebadollahi, H., & Akbar Nejad, M. (2011). WorkEthic, Gender and social class in an Islamic society. Acase stady in Iran, 2 (1), 1-31. doi: 10.7763/IJSSH.2012.V2.12-66.
Ebrahimbai-Salamiby, G. (2018). State and society relations from a sociological perspective. Social Sciences Quarterly, 30 (3), 151-175. https://sid.ir/paper/2315/fa (In Persain).
Fazlin-Nejad, S., & Ahmadian, M. (2009). Rentier economy in Iran and ways to get out of it. Economic Magazine - Monthly Review of Economic Policy Issues, 10 (11, 12), 129-158. URL: http://ejip.ir/article (In Persain).
Golkarian, G. (2019). Globalization and its impactc on Iranian culturc, universal. journal of history and oculture, 1 (1), 2-11. https://orcid.org/0000-0003-3801-7089.
Heshmat zadeh, M. (‎2021). Assessing The Contexts Affecting the finanial Costs of parliamentary Elections Iran (focusing on the Tehth Term of the Islamic consaltative Assembl Elections Rasht Townsnip).  International Journal of New Political Economy, 2 (2) 64-94. doi: 10.52547/jep.2.2.67.
Ismailzadeh, A., & Zaker-Salehi, G. (2013). Study on the Migration of Scientific Elites in Iran. Social Science Quarterly. 13(26), 109-130. https://sid.ir/paper/521977/fa (In Persain).
Jahangiri, S., Zahiri, A., Azghandi, A., & Saee, A. (2017). The rentier government, the new middle class and political instability in the second Pahlavi era, Islamic Revolution Research Quarterly. Scientific Association of the Islamic Revolution of Iran, 7 (27). 5- 25 (In Persain).
Jajalli Tehrani, M. (1982). The Causes Of Revolution: A Case Study Of Iranian Revolution Of 1978-79. Thesis Presented to The Graduate Council Of The North Texas State University in Partial Fuifillment Of The Reqirements For The Degree Of Master Of Arts By Mohammad Hassan Jajalli Tehrani", 1-140.
Jalaipour, H. (2012). Iranian Sociology: Modern Kejh Society. Tehran, Neshar Alam (In Persain).
Kamalizadeh, M. (2013). The impact of globalization on the distribution function of the rentier state. two-quarter scientific journal Theoretical Policy Research, 9 (16), 1-10. https://civilica.com/ doc/1886526 (In Persain).
Kausar, R. (1979). Max Webber’s Legitimacy and Iranian Political System after Islamic Revolution 1979. Pakistan Social Sciences Review, 4 (1), 627-640
Khelghat Doost, H. (2020). The Iranian Revolution of 1979: confronting Theories of Revolution and charisma. In Ternational Journal of Academic Researchin Business Social Seiences. 10 (4), 527-538. doi: 10.6007/IJARBSS/v10-i4/7153.
Majidi, H., Rostampour, M. (2017). The government's approach to the new middle class in the Islamic Republic of Iran (years 1382 to 1384). Journal of National Interest Studies, 8 (30), 79-103. http://noo.rs/l7T4p (In Persain).
Majlis Research Center, Etemad Newspaper (2024). No. 5813, 1-1 (In Persain).
Makofsky. (2019). Social class and Islamic Identity: Chinese uyghur Students and working Class in Turkey. Athens Journal of Social Sciences, 6 (2), 155-176. doi: 10.30958/ajss.6-2-5.
Maljo, M. (2006). Economic studies of the middle class in Iran, a sample study of the occupational group of teachers. Conversation magazine, 11 (46), 21-53. http://noo.rs/awNqH (In Persain).
Mashreq News website, last update date 10/9/2018, news code 1024866. https://www. mashreghnews.ir (In Persain).
Masoudnia, H., & Sheikh Mahmoudi, P. (2019). Economic and political pathology of rentier states in the Middle East, a case study of Kuwait, State Research Quarterly, Year 5, 6 (21), 139-177. https://sid.ir/paper/386161/fa (In Persain).
Motalebi, M. (2007). The role and political function of the new middle class in the Islamic Republic of Iran. Political Sociology Quarterly, 8 (5), 80-101. http://noo.rs/2pEyw (In Persain).
Neiri, H., Rafiei, A., & Samiei Esfahani, A. (2018). Changes in the cultural and economic capital of the new middle class and its effect on the political behavior of this class in Iran after the revolution (years 2004 to 2017). Iranian Political Sociology Quarterly, 2 (3), 105-139 (In Persain).
Panah, M. (2002). Social revolution: the elusire emergence of an agenda in International Relations. British Interernational studies Asociation, 271-291.
Poverty rate trends, absolute poverty line per capita (2011-2021). Eghtesad news site, last update date 24 - 5 - 2023, news code 36180’www. eghtesadnews.com (In Persain).
Rahmatullahi, H., Agha Mohammad Aghaei, E. (2012). Introduction to the role of the government in the process of people's participation. Journal of Legal Studies. 5 (3), 67-107 (In Persain).
Razavi, A., & Salimifar, M. (2012). The effect of economic globalization on economic growth using the vector self-explanatory method, Fazlnameh Strategic Studies of Globalization, 4th year, 4 (9), 9-32 (In Persain).
Sadeghi, M. (2007). Foundations of Social Relations, Tehran, Nashashareh, 15-304 (In Persain).
Salehi Isfahani, J. (2006). Revolution and redistribution in Iran; porerty and inequality 25 years later. Department of Economics Virginia tech, 1-52.
Salmani, B. (‎2013). The Impact of Translation in Emerging Iran’s Political–Religious Intellectual Discourses and Socio-Cultural Changes (From Early Qajar Dynasty to the End of Reza Shah Era). Journal of Applied Linguistics and Applied Literature: Dynamics and Advances, 1 (1), 160-225. doi: 10.22049/jalda.2013.8155.
Sayad, M., Khosravi, M., Shirkhani, A., & Khosravi Bab Anari, M. (2018). Why and characteristics of statist political culture. Iranian Political Research Quarterly. 5 (16), 27-47. SEJ-1808-1095 (R1) (In Persain).
Sharif-Zadegan, M., & Kouni, H. (2016). imposition and theoretical conceptualization of the effects of rentier government on the agency and structure of society and urban economy in Iran. Urban Economy Quarterly, 2 (1), 1-18. 10.22108/UE.2017.79473.0 (In Persain).
Tayefi, A. (‎2011). Challenges of Sociology in Iran (ups And Downs and perspective of Exit). 7 (1), 71-76. DOI:10.5539/ass.v7n1p170.
Vargas Hernandez, J. (‎2011). What is policy, social policy and social policy changing?. International journal of Business and social science, l2 (10), 287-291.