تحول در سیاست خارجی مصر در دوره گذار از عبدالناصر به سادات؛ تحلیلی از چشم انداز اقتصاد سیاسی (1965-1981 میلادی)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت.

2 دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

10.22126/ipes.2026.12719.1769

چکیده

چرخش مصر از هم‌پیمانی با شرق به روابط استراتژیک با غرب از اواخر دوره عبدالناصر تا روی کار آمدن سادات، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف سیاست خارجی این کشور در دوره معاصر به شمار می‌آید. این تحول، یک موضوع مقطعی یا محدود به دوره خاص نبود، بلکه شروع روندی بود که چارچوب سیاست خارجی مصر را تا دوره کنونی شکل می‌دهد. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه می‌توان چرخش اساسی سیاست خارجی مصر را در دوره گذار از عبدالناصر به سادات از منظر اقتصاد سیاسی تبیین کرد. فرضیه مطرح این است که تحول سیاست خارجی مصر در برهه زمانی مورد مطالعه، متأثر از تحول در اقتصاد سیاسی بین‌الملل از یک‌سو و همچنین اقتصاد سیاسی داخلی شامل ایدئولوژی دولت، مناسبات نیروهای رقیب سیاسی و تغییر رویکردها و سیاست‌های اقتصادی این کشور بوده؛ بنابراین در چارچوب نظریه‌های اقتصاد سیاسی قابل تبیین است. نوشتار پیش رو نشان می‌دهد که تحول در سیاست خارجی مصر در تعامل با دگردیسی رویکردهای اقتصادی این کشور از سوسیالیسم دوره ابتدای زمامداری عبدالناصر به سیاست‌های باز اقتصادی (انفتاح) در دوره پس از آن و همچنین تغییر در مؤلفه‌های اقتصاد سیاسی بین‌الملل قابل فهم است. درواقع، پایان دادن به سه دهه خصومت با رژیم صهیونیستی و چرخش به غرب، پیوند مستقیمی با برنامه‌های آزادسازی اقتصاد مصر داشت. از آن پس اقتصاد مصر بیش از پیش به درآمد و کمک خارجی، گردشگری و رشد سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی وابسته شد. روش پژوهش به کار گرفتهشده در این مقاله کیفی از نوع تبیین علّی و روش گردآوری داده‌ها نیز به شیوه کتابخانه‌ای و اسنادی است.

کلیدواژه‌ها


آران ا.؛ آلدن ک. (1393). رویکردهای جدید در تحلیل سیاست خارجی. ترجمه سید امیر نیاکوئی، مهدی زیبایی و رضا درویشی زانوس. تهران: نشر میزان.
احمدیان، حسن (1397). سیاست خارجی مصر از مرسی تا سیسی: تغییر درون پارادایمی. فصلنامه روابط خارجی، 10(39)، 67-95.
بنین، جویل؛ حداد، بسام؛ سیکلی، شرین (1401). چشم‌اندازی جدید بر اقتصاد سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا. ترجمه امیر نیاکوئی و رضا سیمبر.
بهرامی مقدم، سجاد (1399). ائتلاف رانت‌جویان، حکمرانی تسخیرشده و ظهور سرمایه‌داری رفاقتی در مصر. پژوهشنامه ایرانی سیاست بین‌الملل، 8(2)، 59-86 به نقل از:Ikram, Kh. (2006), The Egyptian Economy 1952– 2000, London, Routledge. Lisa Blaydes. 2011. Elections and Distributive Politics in Mubarak’s Egypt. Cambridge, Cambridge University Press.
پوراحمدی، حسین (1381). اقتصاد سیاسی تعامل دولت و نظام جهانی در تدوین سیاست خارجی: ضرورت پژوهش‌های نوین در سیاست خارجی. فصلنامه سیاست خارجی، 16(4)، 1051-1082.
حاجی‎یوسفی، امیرمحمد؛ خانی جوی‌آباد، محمود (1397). اقتصاد سیاسی سیاست خارجی هند در عصر جهانی شدن اقتصاد. فصلنامه روابط خارجی، 10(38)، 105-133.
حاجی‎یوسفی، امیرمحمد؛ نیک‎پور، شیما (1397). تأثیر سیاست‌های اقتصادی نولیبرال بر جهت‌گیری سیاست خارجی مصر در قبال اسرائیل. مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل، 1(1)، 105-128.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1395). اصول و مبانی روابط بین‌الملل (2). تهران: انتشارات سمت.
شبلی، السید امین (2002). نظرة علی السیاسة الخارجیة المصریة فی خمسین عاما، 1952-2002. مجلة السیاسة الدولیة، (149).
صارمی شهاب، اصغر، (1385). اقتصاد سیاسی سیاست خارجی در عصر جهانی شدن با تأکید بر ج.ترکیه، ج.مصر و ج.ا.ایران، رساله دکتری دانشگاه شهید بهشتی.
فرجی، محمدرضا (1391). پارامترهای تعیین‌کننده سیاست خارجی مصر از انقلاب «ناصر» تا کودتای ارتش (2013-1952). فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، 1(4)، 15-31.
فرح، نادیه رمسیس (2010). الاقتصاد السیاسی لمصر: دور علاقات القوة فی التنمیة. ترجمه: مصطفی قاسم. القاهرة: المرکز القومی للترجمه.
قهرمان‎پور، رحمن (1393). هویت و سیاست خارجی در ایران و خاورمیانه. تهران: انتشارات روزبه.
کرمی، مصطفی؛ نیاکویی، امیر؛ سیمبر، رضا؛ احمدیان، قدرت (1398). سیاست خارجی دولت موقت؛ تحلیلی از چشم‌انداز اقتصاد سیاسی. دوفصلنامه مطالعات اقتصاد سیاسی بینالملل، 2(2)، 619-655.
محروس، محمد مصطفى کمال (2023). أثر الانفتاح الاقتصادی على الاقتصاد السیاسی فی مصر خلال الفترة 1970-1980. المجلة العلمیة لکلیة الدراسات الاقتصادیة والعلوم السیاسیة بجامعة الإسکندریه، 8(15)، ینایر.
مشیرزاده، حمیرا؛ صلواتی طرقی، فاطمه (1394). برداشت از نقش ملی و سیاست خارجی مصر در دوره انور سادات و حسنی مبارک. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، 3(42)، 163-191.
مظاهری، محمدمهدی؛ احمدزاده، داود (1388). بررسی چالش‌های ساختاری در روابط مصر و ایران. فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا، (4)، 155-178.
مکتبة الاسکندریة. بیان الرئیس جمال عبد الناصر إلى الأمة بیان ٣٠ مارس، ٣٠/٣/١٩٦٨، <nasser.bibalex.org>
هینه‌بوش، ریموند (1390). سیاست خارجی مصر در: سیاست خارجی کشورهای خاورمیانه، ویراسته ریمونتد هینه بوش و انوشیروان احتشامی، ترجمه رحمن قهرمان‎پور و مرتضی مساح. تهران: دانشگاه امام صادق (علیه السلام).