اقتصاد سیاسی بحران و اعتراضات در عراق: تحلیلی نهادی از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۵

کهن هوش نژاد, روح اله

doi:10.22126/ipes.2026.12726.1770

اقتصاد سیاسی بحران و اعتراضات در عراق: تحلیلی نهادی از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۵

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

روح اله کهن هوش نژاد

گروه مطالعات غرب آسیا و آفریقا، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران

10.22126/ipes.2026.12726.1770

چکیده

در عراق پساصدام، از سال ۲۰۰۹، بحران اعتراضات به طور منظم در بغداد و بیشتر شهرهای جنوبی عراق، از جمله شهر نفت‌خیز بصره رخ داده که نمودی از ناامیدی فزاینده جوانان از خدمات عمومی، فساد گسترده و فقدان فرصت‌های شغلی بوده است. با این حال، از اکتبر ۲۰۱۹ اعتراضات تشدید شده و شاهد تغییرات مهمی در خواسته‌های معترضان از یک سو و واکنش دولت از سوی دیگر بوده و از صرف خواسته‌های مادی و معیشتی به انتقاد از چارچوب سیاسی به ویژه سهمیه‌بندی نخبگان (المحاصصه) گسترش یافته است. هدف این مقاله بررسی ریشه‌ها و زمینه اقتصادی این بحران‌های اعتراضی است. پرسش اصلی این است که نهادهای سیاسی و اقتصادی عراق، به ویژه آنهایی که پس از سال ۲۰۰۳ تأسیس شده‌اند، چگونه در ایجاد شرایط اقتصادی و اجتماعی زمینه‌ساز بحران نقش داشته‌اند؟ چارچوب نظری تحلیل اقتصادی مبتنی بر نهادگرایی جدید با ترکیب دیدگاه‌های نورث، عجم اوغلو و خان است که از آن برای فهم زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی اعتراضات استفاده می‌شود. پژوهش از نظر ماهیت، توصیفی ـ تحلیلی و از نظر رویکرد، کیفی - کمی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که نهادهای سیاسی تأسیس‌شده پس از ۲۰۰۳ مانع توسعه اقتصادی در عراق شده‌ و افزایش گشایش و شمول سیاسی به شمول اقتصادی بیشتر منجر نشده است. در واقع، نهادهای سیاسی عراق، مانع شمول اقتصادی و توزیع برابرتر درآمدهای نفتی شده‌اند. راه برون رفت از این وضعیت، حرکت از نهادهای بهره‌کش که تنها به بخش کوچکی از جامعه سود می‌رسانند، به سمت ساختارهای عادلانه‌تر و بهبود حکمرانی از طریق حاکمیت قوی‌تر قانون و ارائه خدمات عمومی باکیفیت‌تر است.

کلیدواژه‌ها